Łazarz
Kaliński – „król ogórków” z Brześcia i zapomniany przedsiębiorca pogranicza
Łazarz Kaliński należał do
grona najwybitniejszych żydowskich przedsiębiorców międzywojennego Brześcia nad
Bugiem. Choć jego nazwisko nie pojawia się dziś w opracowaniach historycznych
równie często jak nazwiska bankierów czy przemysłowców, przez wiele lat było
znane nie tylko na Polesiu, lecz także za oceanem. Zbudował majątek na
produkcji i eksporcie kiszonych ogórków oraz kapusty, a jego los stał się
symbolem tragicznego końca żydowskiego świata Brześcia.
Przedsiębiorca
z Brześcia
W okresie II Rzeczypospolitej Brześć i sąsiedni
Terespol stanowiły jeden z najważniejszych w Polsce ośrodków produkcji
kiszonych ogórków i kapusty. Dzięki żyznym ziemiom doliny Bugu oraz rozwiniętej
sieci kolejowej miejscowe przetwórstwo osiągnęło wysoki poziom, a produkty
trafiały nie tylko na rynek krajowy, lecz także za granicę.
Jednym z najważniejszych przedsiębiorców tej
branży był Łazarz Kaliński, który wraz z bratem Józefem Kalińskim
prowadził dobrze prosperujące przedsiębiorstwo zajmujące się skupem,
przetwarzaniem i eksportem warzyw konserwowanych. Według relacji brzeskiego
krajoznawcy Jefima Basina, działalność braci przyniosła im znaczny majątek,
pozwalający na budowę okazałych kamienic w reprezentacyjnej części miasta.
Dom Łazarza
Kalińskiego
Dom Łazarza znajdował się przy dawnej placu
Piłsudskiego (obecnie plac Wolności), naprzeciwko rezydencji adwokata
Józefa Rappoporta. Była to jedna z najbardziej prestiżowych części
międzywojennego Brześcia, zamieszkiwana przez lekarzy, adwokatów i zamożnych
kupców.
Niedaleko znajdował się również dom jego brata
Józefa, co podkreślało wysoką pozycję rodziny Kalińskich w lokalnej
społeczności.
Ogórki, które
trafiły do Ameryki
Największą sławę przedsiębiorstwu Kalińskich
przyniósł eksport konserwowanych ogórków do Stanów Zjednoczonych.
Źródła podkreślają, że ogórki pakowano w metalowe
puszki i wysyłano statkami przez Atlantyk. Produkty z Brześcia i Terespola
cieszyły się tak dobrą opinią, że znalazły odbiorców nawet na rynku
amerykańskim. Zdjęcia z produkcji ogórków w czasach przedwojennych znajdziemy
w artykule "OGÓRKI TERESPOLSKIE"
Z działalnością firmy związana jest również
niezwykle barwna anegdota.
Podczas jednego z rejsów marynarze otworzyli
puszkę z ogórkami, spodziewając się przekąski. Ku ich zdziwieniu zamiast
kiszonych ogórków znaleźli w środku… spirytus. Był to okres amerykańskiej
prohibicji, dlatego sprawa wywołała poważny skandal. Podejrzewano wykorzystanie
transportów ogórków do przemytu alkoholu do Stanów Zjednoczonych. Mimo śledztwa
nie udało się jednak udowodnić winy braci Kalińskich. Historia ta przeszła do
lokalnych legend Brześcia.
Terespol –
zaplecze przedsiębiorstwa
Nieprzypadkowo działalność Kalińskich była silnie
związana z Terespolem.
Jeszcze w okresie międzywojennym okolice miasta
słynęły z uprawy ogórków i kapusty. Produkcja prowadzona przez miejscowych
rolników trafiała do zakładów przetwórczych należących między innymi do
żydowskich przedsiębiorców z Brześcia. W ten sposób powstał swoisty gospodarczy
organizm obejmujący oba miasta położone po przeciwnych stronach Bugu. W
Terespolu była firma „OGROL” przetwarzająca ogórki i kapustę.
Tak, oba wątki warto dopisać, bo dobrze pokazują
pozycję rodziny Kalińskich w życiu społecznym Terespola.
Łazarz
Kaliński i Ochotnicza Straż Pożarna
To jest bardzo ciekawy i ważny element biografii.
W numerze tygodnika „Podlasiak” z 2 maja 1926
r., zawierającym sprawozdanie z dorocznego walnego zebrania Ochotniczej
Straży Pożarnej w Terespolu, wymieniono skład nowego zarządu. Funkcję prezesa
OSP pełnił p. L. Kaliński, czyli Łazarz Kaliński. W skład zarządu weszli
również m.in.:
- wiceprezes – P. Sołtrukiewicz,
- naczelnik – P. Rutkowski,
- sekretarz – J. H. Szaciwiński,
- gospodarz – P. Leonenko.
Fakt wyboru Łazarza Kalińskiego na prezesa
świadczy o jego wysokim autorytecie wśród mieszkańców Terespola. OSP była jedną
z najważniejszych organizacji społecznych miasta, skupiającą przedstawicieli
różnych środowisk i wyznań. Powierzenie funkcji prezesa żydowskiemu
przedsiębiorcy pokazuje, że cieszył się on zaufaniem całej lokalnej
społeczności, a nie tylko środowiska żydowskiego.
Społecznik i prezes Ochotniczej Straży Pożarnej
Łazarz Kaliński nie ograniczał swojej
działalności wyłącznie do prowadzenia przedsiębiorstwa. Angażował się również w
życie społeczne Terespola. Ze sprawozdania z walnego zebrania Ochotniczej
Straży Pożarnej opublikowanego w tygodniku Podlasiak wynika, że w 1926
r. został wybrany prezesem OSP w Terespolu. Funkcja ta należała do
najbardziej prestiżowych stanowisk społecznych w mieście i świadczy o zaufaniu,
jakim darzyli go mieszkańcy niezależnie od wyznania. Kierowana przez niego
straż prowadziła działalność ratowniczą, organizowała szkolenia oraz uczestniczyła
w życiu kulturalnym miasta. OSP
Wojna i
zagłada rodziny
We wrześniu 1939 roku sytuacja rodziny uległa
dramatycznej zmianie.
Po zajęciu Brześcia przez Związek Radziecki
Łazarz Kaliński, jako zamożny przedsiębiorca, zdecydował się opuścić miasto i
wraz z rodziną wyjechał do krewnych w Kowlu na Wołyniu. Decyzja miała uchronić
rodzinę przed represjami wobec właścicieli prywatnych przedsiębiorstw.
Po ataku Niemiec na Związek Radziecki los
Kalińskich okazał się tragiczny. Rodzina trafiła do getta i niemal wszyscy jej
członkowie zostali zamordowani podczas Zagłady. Przeżyła jedynie córka Łazarza.
Ocalona córka
Córka Łazarza jeszcze przed wojną wyjechała do
Rosji, gdzie ukończyła studia nauczycielskie. Dzięki temu nie znalazła się w
chwili wybuchu wojny w Kowlu i uniknęła losu pozostałych członków rodziny.
Po zakończeniu wojny, jako obywatelka polska,
wróciła do kraju. Wykorzystała możliwość emigracji do Izraela i tam osiedliła
się na stałe. Jej potomkowie odwiedzali później Brześć, odnajdując dom swoich
przodków oraz miejsca związane z historią rodziny. Wspominali między innymi
wyprawy po słynny „turecki chleb”, sprzedawany niegdyś w jednej z brzeskich
piekarni.
Pamięć o
Łazarzu Kalińskim
Nazwisko Łazarza Kalińskiego zachowało się przede
wszystkim w relacjach brzeskich regionalistów oraz w opowieściach o dawnym,
wielokulturowym Brześciu. W materiałach przygotowanych do spacerów
historycznych po mieście jego dom zaliczany jest do najważniejszych miejsc
związanych z żydowskimi przedsiębiorcami przedwojennego Brześcia.
Historia Łazarza Kalińskiego pokazuje, jak wielki
wkład w rozwój gospodarczy regionu wnieśli żydowscy przedsiębiorcy pogranicza.
Ich działalność stworzyła markę produktów eksportowanych daleko poza granice
Polski, a jednocześnie budowała dobrobyt Brześcia i Terespola. Tragiczny finał
życia rodziny Kalińskich wpisuje się natomiast w los tysięcy żydowskich
mieszkańców Polesia, których świat bezpowrotnie zniknął podczas II wojny
światowej.
Rodzina
Łazarza Kalińskiego
Informacje genealogiczne zachowane w serwisie
Geni wskazują, że Łazarz Kaliński urodził się przed 1890 rokiem w Terespolu.
Z zawodu określany jest jako osoba związana z ogrodnictwem („OGROL”), co
dobrze współgra z późniejszą działalnością rodziny w zakresie uprawy i
przetwórstwa warzyw.
Jego żoną była Klara Chaja z domu Liberman,
również pochodząca z Terespola. Małżeństwo zawarto jeszcze przed 1900 rokiem.
Znanym dzieckiem pary była Ester Edzia
(Eduarda) Bergman z domu Kalińska. Najprawdopodobniej jest to właśnie córka
wspominana przez brzeskiego krajoznawcę Jefima Basina jako jedyna ocalała z
rodziny. Według jego relacji przed wojną wyjechała na studia do Rosji, dzięki
czemu uniknęła zagłady w getcie, a po wojnie wyemigrowała do Izraela, gdzie
zamieszkali jej potomkowie.
Ocalona córka
i potomkowie
Jedynym znanym dzieckiem Łazarza Kalińskiego i
Klary Chai z Libermanów była Ester Edzia Eduarda Kalińska, urodzona 18
grudnia 1922 roku w Terespolu. Po wojnie wyszła za Szlomo Stanisława
Bergmana.
Z małżeństwa tego urodziły się co najmniej dwie
córki:
- Anat (Anna) Shalita (hebr. ענת שליטא),
- <> Shalev.
Ester Edzia Bergman zmarła 29 listopada 2010
roku i została pochowana na cmentarzu Yarkon Cemetery w Petach Tikwie w
Izraelu. Anat odwiedziła Terespol i Brześć w 2016 roku.
Wspomnienia brzeskiego krajoznawcy Jefima Basina
znajdują potwierdzenie w tych informacjach genealogicznych. Basyn pisał, że
jedyna córka Łazarza przeżyła wojnę, po jej zakończeniu wyemigrowała do
Izraela, a jej dzieci i wnuki odwiedzały później Brześć, poszukując śladów
rodzinnego domu.
Źródła:
1. Basyn
J., Истории старого Бриска. Как брестские евреи строили венскую синагогу и
устраивали сионистские дебоши, Mediabrest.by, 26 VIII 2019.
2. Денис Кошелев, Sputnik Беларусь, Тайны
древнего Бриска: как город Брест стал еврейской столицей Беларуси, Реальный
Брест.
3. Podlasiak,
nr 18, 2 V 1926.
4.
Drzewo Geni World Family Tree, rekord: Lazar Kalinski,
MyHeritage.
5. Pszczółkowski
M., Architekci powiatowi w powiecie bialskim (1918–1939). Przyczynek do
badań nad dziejami architektury województwa lubelskiego.
