Łazarz Kaliński – „król ogórków”

 Łazarz Kaliński – „król ogórków” z Brześcia i zapomniany przedsiębiorca pogranicza

Łazarz Kaliński należał do grona najwybitniejszych żydowskich przedsiębiorców międzywojennego Brześcia nad Bugiem. Choć jego nazwisko nie pojawia się dziś w opracowaniach historycznych równie często jak nazwiska bankierów czy przemysłowców, przez wiele lat było znane nie tylko na Polesiu, lecz także za oceanem. Zbudował majątek na produkcji i eksporcie kiszonych ogórków oraz kapusty, a jego los stał się symbolem tragicznego końca żydowskiego świata Brześcia.

Przedsiębiorca z Brześcia

W okresie II Rzeczypospolitej Brześć i sąsiedni Terespol stanowiły jeden z najważniejszych w Polsce ośrodków produkcji kiszonych ogórków i kapusty. Dzięki żyznym ziemiom doliny Bugu oraz rozwiniętej sieci kolejowej miejscowe przetwórstwo osiągnęło wysoki poziom, a produkty trafiały nie tylko na rynek krajowy, lecz także za granicę.

Jednym z najważniejszych przedsiębiorców tej branży był Łazarz Kaliński, który wraz z bratem Józefem Kalińskim prowadził dobrze prosperujące przedsiębiorstwo zajmujące się skupem, przetwarzaniem i eksportem warzyw konserwowanych. Według relacji brzeskiego krajoznawcy Jefima Basina, działalność braci przyniosła im znaczny majątek, pozwalający na budowę okazałych kamienic w reprezentacyjnej części miasta.

Dom Łazarza Kalińskiego

Dom Łazarza znajdował się przy dawnej placu Piłsudskiego (obecnie plac Wolności), naprzeciwko rezydencji adwokata Józefa Rappoporta. Była to jedna z najbardziej prestiżowych części międzywojennego Brześcia, zamieszkiwana przez lekarzy, adwokatów i zamożnych kupców.

Niedaleko znajdował się również dom jego brata Józefa, co podkreślało wysoką pozycję rodziny Kalińskich w lokalnej społeczności.

Ogórki, które trafiły do Ameryki

Największą sławę przedsiębiorstwu Kalińskich przyniósł eksport konserwowanych ogórków do Stanów Zjednoczonych.

Źródła podkreślają, że ogórki pakowano w metalowe puszki i wysyłano statkami przez Atlantyk. Produkty z Brześcia i Terespola cieszyły się tak dobrą opinią, że znalazły odbiorców nawet na rynku amerykańskim.  Zdjęcia z  produkcji ogórków w czasach przedwojennych znajdziemy w artykule  "OGÓRKI TERESPOLSKIE"

Z działalnością firmy związana jest również niezwykle barwna anegdota.

Podczas jednego z rejsów marynarze otworzyli puszkę z ogórkami, spodziewając się przekąski. Ku ich zdziwieniu zamiast kiszonych ogórków znaleźli w środku… spirytus. Był to okres amerykańskiej prohibicji, dlatego sprawa wywołała poważny skandal. Podejrzewano wykorzystanie transportów ogórków do przemytu alkoholu do Stanów Zjednoczonych. Mimo śledztwa nie udało się jednak udowodnić winy braci Kalińskich. Historia ta przeszła do lokalnych legend Brześcia.

Terespol – zaplecze przedsiębiorstwa

Nieprzypadkowo działalność Kalińskich była silnie związana z Terespolem.

Jeszcze w okresie międzywojennym okolice miasta słynęły z uprawy ogórków i kapusty. Produkcja prowadzona przez miejscowych rolników trafiała do zakładów przetwórczych należących między innymi do żydowskich przedsiębiorców z Brześcia. W ten sposób powstał swoisty gospodarczy organizm obejmujący oba miasta położone po przeciwnych stronach Bugu. W Terespolu była firma „OGROL” przetwarzająca ogórki i kapustę.

 

Tak, oba wątki warto dopisać, bo dobrze pokazują pozycję rodziny Kalińskich w życiu społecznym Terespola.

Łazarz Kaliński i Ochotnicza Straż Pożarna

To jest bardzo ciekawy i ważny element biografii.

W numerze tygodnika „Podlasiak” z 2 maja 1926 r., zawierającym sprawozdanie z dorocznego walnego zebrania Ochotniczej Straży Pożarnej w Terespolu, wymieniono skład nowego zarządu. Funkcję prezesa OSP pełnił p. L. Kaliński, czyli Łazarz Kaliński. W skład zarządu weszli również m.in.:

• wiceprezes – P. Sołtrukiewicz,
• naczelnik – P. Rutkowski,
• sekretarz – J. H. Szaciwiński,
• gospodarz – P. Leonenko.

Fakt wyboru Łazarza Kalińskiego na prezesa świadczy o jego wysokim autorytecie wśród mieszkańców Terespola. OSP była jedną z najważniejszych organizacji społecznych miasta, skupiającą przedstawicieli różnych środowisk i wyznań. Powierzenie funkcji prezesa żydowskiemu przedsiębiorcy pokazuje, że cieszył się on zaufaniem całej lokalnej społeczności, a nie tylko środowiska żydowskiego.

Społecznik i prezes Ochotniczej Straży Pożarnej

Łazarz Kaliński nie ograniczał swojej działalności wyłącznie do prowadzenia przedsiębiorstwa. Angażował się również w życie społeczne Terespola. Ze sprawozdania z walnego zebrania Ochotniczej Straży Pożarnej opublikowanego w tygodniku Podlasiak wynika, że w 1926 r. został wybrany prezesem OSP w Terespolu. Funkcja ta należała do najbardziej prestiżowych stanowisk społecznych w mieście i świadczy o zaufaniu, jakim darzyli go mieszkańcy niezależnie od wyznania. Kierowana przez niego straż prowadziła działalność ratowniczą, organizowała szkolenia oraz uczestniczyła w życiu kulturalnym miasta. OSP

Wojna i zagłada rodziny

We wrześniu 1939 roku sytuacja rodziny uległa dramatycznej zmianie.

Po zajęciu Brześcia przez Związek Radziecki Łazarz Kaliński, jako zamożny przedsiębiorca, zdecydował się opuścić miasto i wraz z rodziną wyjechał do krewnych w Kowlu na Wołyniu. Decyzja miała uchronić rodzinę przed represjami wobec właścicieli prywatnych przedsiębiorstw.

Po ataku Niemiec na Związek Radziecki los Kalińskich okazał się tragiczny. Rodzina trafiła do getta i niemal wszyscy jej członkowie zostali zamordowani podczas Zagłady. Przeżyła jedynie córka Łazarza.

Ocalona córka

Córka Łazarza jeszcze przed wojną wyjechała do Rosji, gdzie ukończyła studia nauczycielskie. Dzięki temu nie znalazła się w chwili wybuchu wojny w Kowlu i uniknęła losu pozostałych członków rodziny.

Po zakończeniu wojny, jako obywatelka polska, wróciła do kraju. Wykorzystała możliwość emigracji do Izraela i tam osiedliła się na stałe. Jej potomkowie odwiedzali później Brześć, odnajdując dom swoich przodków oraz miejsca związane z historią rodziny. Wspominali między innymi wyprawy po słynny „turecki chleb”, sprzedawany niegdyś w jednej z brzeskich piekarni.

Pamięć o Łazarzu Kalińskim

Nazwisko Łazarza Kalińskiego zachowało się przede wszystkim w relacjach brzeskich regionalistów oraz w opowieściach o dawnym, wielokulturowym Brześciu. W materiałach przygotowanych do spacerów historycznych po mieście jego dom zaliczany jest do najważniejszych miejsc związanych z żydowskimi przedsiębiorcami przedwojennego Brześcia.

Historia Łazarza Kalińskiego pokazuje, jak wielki wkład w rozwój gospodarczy regionu wnieśli żydowscy przedsiębiorcy pogranicza. Ich działalność stworzyła markę produktów eksportowanych daleko poza granice Polski, a jednocześnie budowała dobrobyt Brześcia i Terespola. Tragiczny finał życia rodziny Kalińskich wpisuje się natomiast w los tysięcy żydowskich mieszkańców Polesia, których świat bezpowrotnie zniknął podczas II wojny światowej.

Rodzina Łazarza Kalińskiego

Informacje genealogiczne zachowane w serwisie Geni wskazują, że Łazarz Kaliński urodził się przed 1890 rokiem w Terespolu. Z zawodu określany jest jako osoba związana z ogrodnictwem („OGROL”), co dobrze współgra z późniejszą działalnością rodziny w zakresie uprawy i przetwórstwa warzyw.

Jego żoną była Klara Chaja z domu Liberman, również pochodząca z Terespola. Małżeństwo zawarto jeszcze przed 1900 rokiem.

Znanym dzieckiem pary była Ester Edzia (Eduarda) Bergman z domu Kalińska. Najprawdopodobniej jest to właśnie córka wspominana przez brzeskiego krajoznawcę Jefima Basina jako jedyna ocalała z rodziny. Według jego relacji przed wojną wyjechała na studia do Rosji, dzięki czemu uniknęła zagłady w getcie, a po wojnie wyemigrowała do Izraela, gdzie zamieszkali jej potomkowie.

Ocalona córka i potomkowie

Jedynym znanym dzieckiem Łazarza Kalińskiego i Klary Chai z Libermanów była Ester Edzia Eduarda Kalińska, urodzona 18 grudnia 1922 roku w Terespolu. Po wojnie wyszła za Szlomo Stanisława Bergmana.

Z małżeństwa tego urodziły się co najmniej dwie córki:

• Anat (Anna) Shalita (hebr. ענת שליטא),
• <> Shalev.

Ester Edzia Bergman zmarła 29 listopada 2010 roku i została pochowana na cmentarzu Yarkon Cemetery w Petach Tikwie w Izraelu. Anat odwiedziła Terespol i Brześć w 2016 roku.

Wspomnienia brzeskiego krajoznawcy Jefima Basina znajdują potwierdzenie w tych informacjach genealogicznych. Basyn pisał, że jedyna córka Łazarza przeżyła wojnę, po jej zakończeniu wyemigrowała do Izraela, a jej dzieci i wnuki odwiedzały później Brześć, poszukując śladów rodzinnego domu.

Źródła:

1.     Basyn J., Истории старого Бриска. Как брестские евреи строили венскую синагогу и устраивали сионистские дебоши, Mediabrest.by, 26 VIII 2019.

2.    Денис Кошелев, Sputnik Беларусь, Тайны древнего Бриска: как город Брест стал еврейской столицей Беларуси, Реальный Брест.

3.     Podlasiak, nr 18, 2 V 1926.

4.     Drzewo Geni World Family Tree, rekord: Lazar Kalinski, MyHeritage.

5.     Pszczółkowski M., Architekci powiatowi w powiecie bialskim (1918–1939). Przyczynek do badań nad dziejami architektury województwa lubelskiego.